در میان انواع نخ چرخ خیاطی، نخ پلی‌استر همه‌کاره برای بیشتر دوخت‌های روزمره بهترین انتخاب است؛ هم محکم است، هم کمی کش می‌آید و روی پارچه نخی، تاری‌پودی و کشباف جواب می‌دهد. نخ پنبه‌ای برای پارچه‌های نخی بی‌کش مناسب است و نخ ضخیم رودوزی برای خط‌های تزئینی و جین. نخ‌های خاص مثل نخ نامرئی یا نخ سردوز هم هر کدام کاربرد خودشان را دارند. مهم‌تر از اسم نخ، سه چیز است: جنس پارچه، ضخامت نخ و سوزنی که با آن جور باشد.
در ادامه انواع نخ چرخ خیاطی را معرفی می‌کنیم و می‌گوییم هر کدام کجا به کار می‌آید.
انواع نخ چرخ خیاطی از نظر جنس
نخ پلی‌استر؛ نخ همه‌کاره
نخ پلی‌استر محکم و بادوام است و برای درزهای اصلی لباس انتخاب رایج است. چون کمی کشسانی دارد، روی پارچه کشی همراه درز باز و جمع می‌شود. برای لباس بچه و جین هم مناسب است و در آب کلردار رنگش را نگه می‌دارد؛ برای همین در لباس شنا هم به کار می‌رود.
نخ پلی‌استر را به روش‌های مختلفی می‌سازند و روش ساخت روی کیفیتش اثر دارد. دو نوع رایج آن این‌هاست:
- پلی‌استر اسپان (Spun): الیاف کوتاه پلی‌استر را به هم می‌تابانند تا این نخ درست شود. ارزان‌تر است، پرز بیشتری دارد و از پلی‌استر رشته‌ای ضعیف‌تر است.
- پلی‌استر رشته‌ای (Filament): پرز ندارد و کش خوبی دارد.
نخ پنبه‌ای
این نخ برای پارچه‌های نخی و تاری‌پودی بی‌کش مناسب است و براقی‌اش از پلی‌استر کمتر است. بیشتر نخ‌های پنبه‌ای چرخ خیاطی مرسریزه‌اند؛ یعنی با یک فرایند شیمیایی محکم‌تر و براق‌تر شده‌اند. دو نکته را درباره نخ پنبه‌ای بدانید:
- کش نمی‌آید. برای همین روی پارچه کشی و کشباف جای نخ پلی‌استر را نمی‌گیرد.
- مثل پارچه نخی آب می‌رود و معمولاً پرزش از نخ پلی‌استر بیشتر است.
نوع آهاردار و سفتش که در بازار به آن «نخ کوک» می‌گویند، برای کوک دستی است و به درد چرخ خیاطی نمی‌خورد.
انواع دیگر نخ چرخ خیاطی
نخ ابریشم و نخ ویسکوز
هر دو براق‌اند. نخ ابریشم ظریف است و برای لباس‌های ظریف، رودوزی و جادکمه‌های تزئینی به کار می‌رود. نخ ویسکوز استحکام پلی‌استر را ندارد و گاهی رنگ پس می‌دهد؛ برای همین بیشتر در گلدوزی و دوخت‌های تزئینی کاربرد دارد، نه در درز لباس. نخ‌های گلدوزی را جدا در انواع نخ‌های گلدوزی معرفی کرده‌ایم.
نخ رودوزی و نخ جین
نخ ضخیمی است که برای خط‌های رودوزی و دوخت جین به کار می‌رود. این نخ سوزن درشت‌تر با سوراخ بزرگ‌تر و طول دوخت بلندتر می‌خواهد. معمولاً نخ ضخیم را فقط به‌عنوان نخ بالایی به کار می‌برند و در ماسوره نخ معمولی می‌پیچند؛ ممکن است لازم شود کشش نخ بالایی را کمی شل کنید. عدد طول دوخت مناسب رودوزی را در طول دوخت گفته‌ایم.
نخ نامرئی
رشته‌ای شفاف از نایلون یا پلی‌استر است و نوع پلی‌استر بهتر است. برای پارچه روشن نوع بی‌رنگ و برای پارچه تیره نوع دودی را بردارید. معمولاً باید کشش را برایش تنظیم کرد.
نخ سردوز
نخ سردوز از نخ چرخ خیاطی معمولی نازک‌تر است و روی قرقره‌های مخروطی بزرگ (دوک) به بازار می‌آید. برای قلاب بالا و قلاب پایین سردوز گاهی نخ تربیرا (Woolly nylon) می‌گذارند که نرم و کشسان است، لبه را بهتر می‌پوشاند و روی پارچه کشی همراه درز باز و جمع می‌شود. سوزن سردوز نخ محکم پلی‌استر می‌خواهد. درباره دوخت‌های سردوز در سردوز سه نخ چیست نوشته‌ایم.
انواع نخ چرخ خیاطی برای هر پارچه
قاعده ساده این است که جنس نخ را تا جای ممکن با جنس پارچه جور کنید. هرجا درز باید کش بیاید، نخ پلی‌استر بگیرید و هرجا ثبات مهم‌تر است، نخ پنبه‌ای هم جواب می‌دهد:
- پارچه نخی و تاری‌پودی معمولی: نخ پلی‌استر همه‌کاره یا نخ پنبه‌ای
- کشباف و پارچه کشی: نخ پلی‌استر
- جین و پارچه ضخیم: نخ پلی‌استر محکم برای درز، نخ رودوزی برای خط‌های روی کار
- لباس بچه و لباس شنا: نخ پلی‌استر
- پارچه‌های ظریف: نخ نازک‌تر، پلی‌استر یا ابریشم
یک لباس ممکن است به بیش از یک نخ نیاز داشته باشد. دفعات شست‌وشو و اتو و فشاری که به درز می‌آید هم در انتخاب نخ مؤثر است.
نخ و سوزن باید با هم جور باشند
سوراخ و شیار سوزن باید به اندازه‌ای باشد که نخ راحت از آن رد شود. هرچه نخ ضخیم‌تر باشد، سوزن درشت‌تری لازم است.
اگر نخ ضخیم را با سوزن ریز بدوزید، دوخت جا می‌اندازد و نخ گره می‌خورد. اگر نخ مدام ریش‌ریش و پاره می‌شود، سوزن درشت‌تر با سوراخ بزرگ‌تر اصطکاک را کم می‌کند. برای نخ رودوزی هم سوزن مخصوصی هست که سوراخش کشیده‌تر است. انتخاب کامل سوزن را در چه سوزنی برای پارچه‌های مختلف انتخاب کنیم ببینید.
نخ بالایی و نخ ماسوره یکی باشند؟
برای دوخت معمولی، بهتر است نخ بالایی و نخ ماسوره یکی باشند؛ تنظیم کشش ساده‌تر می‌شود. استثناها رودوزی با نخ ضخیم (که بالا گفتیم) و گلدوزی است که نخ ماسوره مخصوص خودش را دارد. اگر دو نخ متفاوت می‌زنید، احتمالاً باید کشش نخ بالایی را کمی تنظیم کنید.
نخ خوب را از نخ بد چطور تشخیص بدهیم؟
نخ بی‌کیفیت پرز زیادی می‌دهد، چرخ را کثیف می‌کند و زود پاره می‌شود. پیش از خرید یا استفاده، یک تکه نخ را باز کنید و جلوی نور بگیرید:
- نخ خوب صاف و یکدست است و گره یا برآمدگی ندارد.
- پرز و حالت کرکی ندارد.
- ضخامتش در طول نخ یکسان است.
نخ را دور از نور مستقیم خورشید و گرما نگه دارید. نخ کهنه‌ای را که خوب کار نمی‌کند دور بیندازید؛ قیمت یک قرقره نو به وقتی که با نخ بد هدر می‌رود نمی‌ارزد. اگر نخ مدام پاره می‌شود، علت‌های دیگرش را در چرا نخ چرخ خیاطی پاره می‌شود ببینید.
انواع قرقره نخ چرخ خیاطی
نخ را روی قرقره به دو شکل می‌پیچند: ردیف‌به‌ردیف و موازی، یا ضربدری. قرقره‌های معمولی با پیچش موازی روی میله افقی قرقره خود چرخ قرار می‌گیرند. دوک‌ها یا همان قرقره‌های مخروطی بزرگ با پیچش ضربدری، روی پایه نخ جداگانه (آنتن قرقره) می‌نشینند و نخ از بالایشان باز می‌شود. گذاشتن قرقره مخروطی با تبدیل روی میله قرقره چرخ خانگی کار درستی نیست.
