کارپیش‌بر (Feed Dog) قطعه‌ای دندانه‌دار زیر پایه است که از شیارهای صفحه سوزن بیرون می‌آید و پارچه را زیر سوزن جلو می‌برد. در هر دوخت، دندانه‌هایش بالا می‌آیند، پارچه را از زیر به پایه می‌فشارند و آن را به اندازه یک طول دوخت به سمت پشت چرخ، یعنی دور از شما، جابه‌جا می‌کنند. بعد زیر صفحه پایین می‌روند و به جای اولشان برمی‌گردند. پارچه فقط وقتی جلو می‌رود که سوزن بیرون از آن است.
پس لازم نیست پارچه را با دست بکشید یا هل بدهید؛ دستتان فقط باید آن را هدایت کند. کشیدن پارچه در حین دوخت حتی ممکن است سوزن را کج کند. روش درست این هدایت را در نکته‌های صاف دوختن با چرخ خیاطی ببینید.
کجای چرخ است و چه شکلی دارد؟
پایه را بالا بدهید و به صفحه فلزی زیر آن نگاه کنید. معمولاً دو یا سه نوار باریک با دندانه‌های مورب از شیارهای این صفحه بیرون زده‌اند. این نوارها همان کارپیش‌برند و در بعضی متن‌ها به آن‌ها «دندانه‌های تغذیه» هم می‌گویند. سوزن درست بین همین نوارها از سوراخ صفحه پایین می‌رود و محفظه ماسوره زیر صفحه جا دارد.
دندانه‌ها به‌تنهایی کاری از پیش نمی‌برند. پایه از بالا پارچه را روی آن‌ها فشار می‌دهد و آن را بین خودش و دندانه‌ها نگه می‌دارد. اگر پایه را پایین نیاورید، دندانه‌ها حرکت می‌کنند ولی پارچه سر جایش می‌ماند.
این گیر انداختن وقتی درست کار می‌کند که پایه صاف روی پارچه بنشیند. اگر دوخت را روی درزی خیلی ضخیم شروع کنید، مثل لبه دوخته‌شده شلوار جین، جلوی پایه روی برآمدگی می‌رود و پایه کج می‌ماند. در این حالت ممکن است پارچه اول کار جلو نرود. چاره‌اش ساده است: یک تکه پارچه یا کاغذ ضخیم، هم‌اندازه ضخامت کار، زیر پشت پایه بگذارید تا تراز شود. نکته‌های دیگر دوخت پارچه ضخیم را در نکات دوخت پارچه‌های ضخیم گفته‌ایم.
چرخه چهارمرحله‌ای کارپیش‌بر در هر دوخت
کارپیش‌بر در هر دوخت یک بار این چهار مرحله را طی می‌کند:
- از شیار صفحه سوزن بالا می‌آید و از زیر به پارچه می‌رسد.
- پارچه را که حالا بین دندانه‌ها و پایه گیر است، به سمت پشت چرخ می‌برد.
- زیر سطح صفحه سوزن پایین می‌رود و پارچه را رها می‌کند.
- همان زیر به جای اولش برمی‌گردد تا دوخت بعدی شروع شود.
همین چرخه نشان می‌دهد درجه طول دوخت روی چرخ چه کار می‌کند. طول دوخت در واقع مسافتی است که دندانه‌ها در مرحله دوم طی می‌کنند. اگر طول دوخت را روی ۲٫۵ میلی‌متر بگذارید، پارچه در هر دوخت حدود ۲٫۵ میلی‌متر جلو می‌رود. روی صفر هم دندانه‌ها جابه‌جا نمی‌شوند و سوزن چند بار پشت سر هم در یک نقطه فرو می‌رود.
دوخت معکوس هم کار همین قطعه است. وقتی اهرم یا دکمه دوخت معکوس را نگه می‌دارید، جهت مرحله دوم برعکس می‌شود و پارچه به سمت شما برمی‌گردد. روش استفاده از آن را در آموزش پس دوزی با چرخ توضیح داده‌ایم.
فشار پایه چه نقشی دارد؟
فشار پایه یعنی اینکه پایه با چه قدرتی پارچه را روی دندانه‌ها نگه می‌دارد. اگر این فشار بیش از اندازه کم باشد، دندانه‌ها زیر پارچه سُر می‌خورند و آن را جلو نمی‌برند. بعضی چرخ‌های خانگی پیچ یا درجه‌ای برای تنظیم فشار پایه دارند و بعضی ندارند. اگر چرخ شما این امکان را دارد، برای پارچه‌های ضخیم فشار را بیشتر کنید تا پارچه محکم روی دندانه‌ها بماند. پارچه‌های خیلی نازک یا کشباف هم گاهی تنظیم دیگری لازم دارند. نکته‌های این تنظیم را در تنظیم چرخ خیاطی برای دوخت پارچه ضخیم گفته‌ایم. این تنظیم در چرخ‌های صنعتی روش خودش را دارد؛ برای آن تنظیم فشار پایه چرخ خیاطی صنعتی را بخوانید.
چه وقتی کارپیش‌بر را پایین ببرید؟
در بعضی کارها حرکت پارچه باید دست خودتان باشد، نه کارپیش‌بر:
- دوخت دکمه با چرخ، چون دکمه باید سر جایش بماند
- رفو و وصله‌دوزی
- دوخت آزاد و طرح‌دوزی دستی (Free-motion)
در رفو و دوخت آزاد، درجه طول دوخت دیگر کاری نمی‌کند. هر قدر پارچه را بین دو فرو رفتن سوزن جابه‌جا کنید، دوخت همان‌قدر بلند می‌شود.
بسیاری از چرخ‌های خانگی برای پایین بردن کارپیش‌بر اهرم یا کلیدی دارند که معمولاً پشت یا کنار بدنه، نزدیک کف چرخ است. چرخ‌هایی که این اهرم را ندارند، با صفحه پوششی کارپیش‌بر کار می‌کنند که روی صفحه سوزن جا می‌افتد و دندانه‌ها را می‌پوشاند.
کارتان که تمام شد، کارپیش‌بر را دوباره بالا بیاورید. در بعضی چرخ‌ها، بعد از برگرداندن اهرم باید فلکه دستی (توپی) را یکی دو دور به طرف خودتان بچرخانید تا دندانه‌ها کامل سر جایشان برگردند. اگر این مرحله یادتان برود، دفعه بعد پارچه زیر پایه حرکت نمی‌کند و تازه باید دنبال علتش بگردید.
وقتی کارپیش‌بر پایینی کافی نیست
کارپیش‌بر معمولی فقط لایه زیرین پارچه را می‌گیرد. وقتی چند لایه پارچه، جنس لغزنده یا ضخیم می‌دوزید، ممکن است لایه‌ها روی هم سُر بخورند و آخر درز، لبه‌هایشان با هم یکی درنیاید. برای همین سازوکارهایی هست که پارچه را از بالا هم جلو می‌برند.
برای بعضی چرخ‌های خانگی پایه جانبی‌ای با همین کار ساخته می‌شود (Walking Foot). این پایه را جداگانه روی چرخ می‌بندید؛ دندانه‌های خودش را دارد و لایه رویی را هم‌زمان با کارپیش‌بر زیرین پیش می‌برد.
بعضی چرخ‌های خانگی همین تغذیه از بالا را در خود بدنه دارند. کاچیران به آن «کارپیش‌بر بالا» یا DFT می‌گوید و نمونه‌اش را در چرخ خیاطی نیولایف 4084D می‌بینید.
سردوزها معمولاً دو کارپیش‌بر جلو و عقب دارند که می‌توانند با سرعت متفاوت حرکت کنند. به این سازوکار تغذیه دیفرانسیل می‌گویند. با تنظیم آن جلوی موج‌دار شدن لبه کشباف یا چین خوردن پارچه نازک را می‌گیرید.
در چرخ‌های صنعتی دوپایه، که به آن‌ها دوبل‌رو هم می‌گویند، پایه هم همراه کارپیش‌بر پارچه را جلو می‌برد. در مدل‌هایی که تغذیه ترکیبی (Compound Feed) دارند، سوزن هم با پارچه حرکت می‌کند. این چرخ‌ها بیشتر برای برزنت، پارچه رومبلی و چرم به کار می‌روند.
وقتی کارپیش‌بر پارچه را جلو نمی‌برد
اگر پارچه زیر پایه حرکت نمی‌کند، معمولاً یکی از این چهار علت در کار است: پایه پایین نیامده، طول دوخت روی صفر است، کارپیش‌بر پایین مانده یا پرز لای دندانه‌ها را پر کرده است.
پرز و تکه‌نخ کم‌کم زیر صفحه سوزن جمع می‌شود و بین دندانه‌ها می‌نشیند. برای همین بهتر است هر از گاهی صفحه سوزن را باز کنید و زیرش را با برس تمیز کنید. روشش را در چگونه چرخ خیاطی را تمیز کنیم؟ ببینید. برای بررسی کامل علت‌ها هم سراغ مقاله چرا پارچه زیر چرخ خیاطی حرکت نمی‌کند؟ بروید.
اگر همه این‌ها درست است ولی کارپیش‌بر حرکت نمی‌کند، یا دندانه‌ها آن‌قدر ساییده‌اند که دیگر پارچه را نمی‌گیرند، مشکل از تنظیم یا قطعه‌های داخلی است. تنظیم ارتفاع و حرکت کارپیش‌بر کار تعمیرکار است و همکاران ما در سبزواری تک می‌توانند همین را روی چرخ شما بررسی کنند.
