چرخ خیاطی را یک نفر اختراع نکرد. تاریخچه چرخ خیاطی داستان نزدیک به صد سال تلاش ده‌ها مخترع است تا ایده دوخت ماشینی به دستگاهی برسد که واقعاً کار کند. اولین چرخ خیاطی‌ای که در تولید به کار رفت، ساخت بارتلمی تیمونیه (Barthélemy Thimonnier)، خیاط فرانسوی، بود که سال ۱۸۳۰ میلادی ثبت شد. الیاس هاو (Elias Howe) آمریکایی در سال ۱۸۴۶ دوخت قفلی را ثبت کرد که هنوز اساس کار بیشتر چرخ‌های خیاطی است. آیزاک سینگر (Isaac Singer) هم در سال ۱۸۵۱ چرخی ساخت که سوزنش عمودی بالا و پایین می‌رفت و با رکاب پایی کار می‌کرد. همین طرح چرخ خیاطی را همه‌گیر کرد.
پیش از چرخ خیاطی مردم چطور می‌دوختند؟
تا اواسط قرن نوزدهم مردم همه لباس‌ها را با دست می‌دوختند. سوزن یکی از قدیمی‌ترین ابزارهای انسان است. باستان‌شناسان در غار دنیسووا (Denisova) در کوه‌های آلتای سوزنی از استخوان پرنده پیدا کرده‌اند که حدود ۵۰ هزار سال قدمت دارد و سوراخ نخ هم دارد.
در هزاران سال بعد، جنس سوزن از استخوان به مفرغ و آهن و فولاد رسید، ولی روش کار عوض نشد. سرعت دوخت به سرعت دست دوزنده بستگی داشت. طبق برآوردهایی از قرن نوزدهم، دوخت دستی یک پیراهن مردانه حدود ۱۴ ساعت کار می‌برد. برای همین لباس گران بود. بیشتر خانواده‌ها لباسشان را خودشان می‌دوختند و بارها وصله می‌کردند و دوخت لباس برای دیگران شغل تمام‌وقت خیاط‌ها بود.
اولین تلاش‌ها برای ساخت چرخ خیاطی
فکر دوخت با ماشین در قرن هجدهم شکل گرفت، همان دورانی که انقلاب صنعتی ریسندگی و بافندگی را ماشینی کرده بود. اما ماشین دوخت سخت‌تر به نتیجه رسید، چون مخترع‌ها می‌خواستند حرکت پیچیده دست خیاط را کپی کنند.
اولین ثبت اختراع مربوط به دوخت مکانیکی سال ۱۷۵۵ در انگلستان بود، ولی فقط برای یک سوزن. در سال ۱۷۹۰ توماس سنت (Thomas Saint)، کابینت‌ساز انگلیسی، طرح ماشینی برای دوخت چرم را ثبت کرد که یک درفش اول سوراخ می‌زد و بعد سوزن از آن رد می‌شد. احتمالاً هیچ‌کس این ماشین را نساخت. یوزف مادرسپرگر (Josef Madersperger)، خیاط اتریشی، هم از سال ۱۸۱۴ سال‌ها روی چرخ خیاطی کار کرد، ولی به ماشینی کاربردی نرسید و در فقر از دنیا رفت.
تیمونیه؛ اولین چرخ خیاطی که در کارگاه کار کرد
بارتلمی تیمونیه در سال ۱۸۳۰ ماشینی را در فرانسه ثبت کرد که بیشتر بدنه‌اش چوبی بود و با یک سوزن قلاب‌دار دوخت زنجیره‌ای می‌زد. او در پاریس کارگاهی با حدود ۸۰ دستگاه راه انداخت که لباس ارتش فرانسه را می‌دوخت.
خیاط‌های پاریس می‌ترسیدند این ماشین‌ها کارشان را بگیرد. گروهی از آن‌ها به کارگاه حمله کردند و ماشین‌ها را نابود کردند. تیمونیه بعدها دستگاهش را بهتر کرد و در سال ۱۸۴۵ به ۲۰۰ دوخت در دقیقه رسید، ولی هیچ‌وقت به موفقیت تجاری نرسید و سال ۱۸۵۷ در فقر درگذشت.
داستان تیمونیه نشان می‌دهد ترس از ماشینی شدن کار تازه نیست. همان نگرانی‌ای که امروز درباره ربات‌ها و هوش مصنوعی می‌شنویم، حدود دویست سال پیش در کارگاه‌های خیاطی پاریس هم بود.
دوخت قفلی؛ ایده‌ای که چرخ خیاطی امروزی را ساخت
نقطه عطف وقتی رسید که چند مخترع دست از کپی کردن دست خیاط برداشتند و راه دیگری رفتند: سوزنی که سوراخ نخش نزدیک نوک است و نخ دومی که زیر پارچه، نخ سوزن را قفل می‌کند. به این روش دوخت قفلی (Lockstitch) می‌گویند. شبیه هیچ دوخت دستی‌ای نیست و چرخ‌های خیاطی خانگی و راسته‌دوزهای صنعتی هنوز بر همین اساس کار می‌کنند.
والتر هانت (Walter Hunt)، مخترع آمریکایی، بین سال‌های ۱۸۳۲ تا ۱۸۳۴ ماشینی با همین اصل ساخت. او چرخ خیاطی را از اختراع‌های دیگرش امیدوارکننده‌تر نمی‌دانست، برای همین ثبتش نکرد و حقش را ارزان فروخت.
چند سال بعد الیاس هاو، مکانیکی اهل ماساچوست، به همین ایده رسید و در ۱۰ سپتامبر ۱۸۴۶ ثبت اختراعش را گرفت. ماشین او ۲۵۰ دوخت در دقیقه می‌زد و در یک مسابقه از پنج خیاطی که به سرعت معروف بودند جلو زد. با این حال کسی آن را نخرید و هاو سال‌ها با بی‌پولی گذراند.
اولین چرخ‌های خیاطی چطور کار می‌کردند؟
اولین چرخ‌ها برق نداشتند. نیرویشان یا از دسته‌ای می‌آمد که دوزنده با یک دست می‌چرخاند، یا از رکاب پایی بزرگی زیر میز. در ایران به این چرخ‌ها «چرخ خیاطی پایی» می‌گویند.
چرخی که آیزاک سینگر در ۱۲ اوت ۱۸۵۱ ثبت کرد چند ویژگی داشت که بعدها در همه چرخ‌ها ماند:
- بدنه‌اش چدنی بود.
- سوزنش صاف بود و عمودی بالا و پایین می‌رفت، در حالی که ماشینی که او روی آن کار می‌کرد سوزن خمیده و افقی داشت.
- پایه‌ای داشت که وقتی سوزن بالا می‌آمد، پارچه را پایین نگه می‌داشت.
- با رکاب پایی کار می‌کرد و هر دو دست دوزنده برای هدایت پارچه آزاد می‌ماند.
دو اختراع مهم دیگر را آلن ویلسون (Allen B. Wilson) ثبت کرد. او همان روز، قلاب دوار (Rotary Hook) را ثبت کرد که از ماکوهای آن زمان آرام‌تر و نرم‌تر کار می‌کرد. در دسامبر ۱۸۵۴ هم سازوکاری را ثبت کرد که پارچه را در هر دوخت با چهار حرکت جلو می‌برد. کارپیش‌بر چرخ‌های امروزی هنوز بر همین اساس کار می‌کند.
جنگ ثبت اختراع‌ها
در دهه ۱۸۵۰ هر سازنده‌ای بخشی از چرخ خیاطی را به نام خودش ثبت کرده بود و هیچ‌کس بدون استفاده از اختراع دیگران نمی‌توانست چرخ کامل بسازد. هاو از سازنده‌ها شکایت کرد و در سال ۱۸۵۴ برنده شد. دادگاه‌ها پر از پرونده‌های چرخ خیاطی شد، تا اینکه در سال ۱۸۵۶ سه سازنده بزرگ و هاو ثبت اختراع‌هایشان را روی هم گذاشتند. از آن به بعد بقیه سازنده‌ها برای هر چرخ حق امتیاز می‌دادند. هاو که سال‌ها بی‌پول بود، بین ۱۸۵۴ تا ۱۸۶۷ حدود دو میلیون دلار از اختراعش درآمد داشت.
چرخ خیاطی چطور به خانه‌ها رسید؟
اولین مشتری‌های چرخ خیاطی کارگاه‌های لباس و کفش بودند و همین کارگاه‌ها اولین لباس‌های آماده را به بازار آوردند. خانواده‌ها از دهه ۱۸۶۰ کم‌کم چرخ خریدند.
مشکل قیمت بود. ادوارد کلارک (Edward Clark)، شریک سینگر، فروشنده‌ها را خانه به خانه فرستاد و فروش قسطی را راه انداخت که آن زمان در تجارت آمریکا تازه بود. نتیجه‌اش این شد که در سال ۱۸۷۵ آن شرکت حدود ۲۵۰ هزار چرخ فروخت، تقریباً ده برابر هر سازنده دیگر.
پیراهنی که با دست حدود ۱۴ ساعت طول می‌کشید، با چرخ حدود یک ساعت وقت می‌گرفت. لباس ارزان‌تر شد و زن‌ها، که بیشتر بار دوخت خانه با آن‌ها بود، وقت آزاد بیشتری پیدا کردند. در عوض بعضی دوزنده‌ها کارشان را از دست دادند، تا اینکه صنعت پوشاک بزرگ‌تر شد و دوباره نیرو جذب کرد.
چرخ خیاطی کی متحول شد؟
بعد از دهه ۱۸۵۰، تاریخچه چرخ خیاطی سه نقطه عطف دیگر هم دارد که آن را به شکل امروزی رساند.
موتور برقی
سازنده‌ها اولین چرخ‌های خیاطی برقی را سال ۱۸۸۹ به بازار فرستادند. رکاب پایی تا چند دهه بعد هم در خانه‌ها و کارگاه‌ها ماند، چون همه‌جا برق نبود.
دوخت‌های بیشتر
چرخ‌های اولیه فقط راسته می‌زدند. در قرن بیستم چرخ‌های خانگی کم‌کم زیگزاگ و دوخت‌های تزئینی پیدا کردند. زیگزاگ همان دوخت قفلی است که سوزنش در هر دوخت به چپ و راست هم می‌رود و با آن می‌شود لبه پارچه را تمیزدوزی کرد. دوخت‌های یک چرخ خانگی امروزی را در انواع دوخت چرخ خیاطی کاچیران ببینید.
چرخ‌های الکترونیکی و کامپیوتری
تا دهه ۱۹۷۰ چرخ‌های خیاطی کاملاً مکانیکی بودند. از آن به بعد سازنده‌ها چرخ‌هایی ساختند که دوخت را با دکمه انتخاب می‌کنند و ده‌ها دوخت را در حافظه دارند. در کارگاه‌ها هم گلدوزهای کامپیوتری رایج شد که طرح را از روی فایل می‌دوزند.
چرخ خیاطی در ایران
چرخ خیاطی هم مثل بسیاری از اختراع‌های قرن نوزدهم از اروپا و آمریکا به ایران رسید و اینجا هم اول با مخالفت خیاط‌ها روبه‌رو شد. روایت این بخش از تاریخچه چرخ خیاطی را در اولین چرخ خیاطی در ایران مربوط به چه دوره‌ای است؟ آورده‌ایم.
چرخ خیاطی امروز؛ از خانه تا کارگاه
چرخ خیاطی امروز سه خانواده اصلی دارد و ریشه هرکدام به یکی از مسیرهای تاریخچه چرخ خیاطی می‌رسد.
چرخ‌های خانگی ادامه همان چرخی‌اند که در قرن نوزدهم به خانه‌ها رسید. امروز با برق کار می‌کنند و دوخت‌های زیادی دارند. مثلاً چرخ خیاطی کاچیران نیولایف 1159D ۸۴ دوخت دارد که با دکمه انتخاب می‌شوند.
چرخ‌های صنعتی ادامه ماشین‌های کارگاهی قرن نوزدهم‌اند. هرکدام مخصوص یک کارند و ساعت‌ها پشت سر هم می‌دوزند. در خیلی از آن‌ها موتور کوچکی داخل بدنه است، مثل راسته‌دوز کامپیوتری L-1D جین. درباره این موتورها در معرفی دینام سرخود بیشتر گفته‌ایم.
دستگاه‌های گلدوزی کامپیوتری هم به نقطه شروع تیمونیه برمی‌گردند، چون اولین هدف او از این ماشین گلدوزی بود. امروز این دستگاه‌ها طرح را از حافظه می‌خوانند و می‌دوزند، مثل گلدوز تاجیما SAI.
پرسش‌های رایج درباره تاریخچه چرخ خیاطی
چرخ خیاطی را چه کسی اختراع کرد؟
چرخ خیاطی یک مخترع ندارد. بارتلمی تیمونیه فرانسوی اولین چرخ خیاطی کاربردی را در سال ۱۸۳۰ ساخت. الیاس هاو آمریکایی در سال ۱۸۴۶ دوخت قفلی را ثبت کرد که اساس چرخ‌های امروزی است. آیزاک سینگر هم در سال ۱۸۵۱ طرحی ساخت که چرخ خیاطی را همه‌گیر کرد.
اولین چرخ خیاطی مال چه سالی است؟
توماس سنت اولین طرح کامل ماشین دوخت را سال ۱۷۹۰ در انگلستان ثبت کرد، ولی احتمالاً هیچ‌وقت آن را نساخت. ماشین تیمونیه در سال ۱۸۳۰ اولین چرخ خیاطی‌ای بود که واقعاً در کارگاه کار کرد.
چرا خیاط‌ها با چرخ خیاطی مخالف بودند؟
چون می‌ترسیدند ماشین کارشان را بگیرد. گروهی از خیاط‌های پاریس به کارگاه تیمونیه حمله کردند و ماشین‌هایش را نابود کردند.
چرخ خیاطی برقی از کی به بازار رسید؟
اولین چرخ‌های خیاطی برقی در سال ۱۸۸۹ به بازار آمدند. پیش از آن چرخ‌ها با دسته دستی یا رکاب پایی کار می‌کردند. چرخ‌های الکترونیکی و کامپیوتری هم مال دهه ۱۹۷۰ به بعدند.
