تاریخچه دستگاه گلدوزی؛ از اولین ماشین دستی تا گلدوزی کامپیوتری

اولین دستگاه گلدوزی را ژوزوئه هایلمان (Josué Heilmann) حدود سال ۱۸۲۸ در شهر مولوز فرانسه ساخت. دستگاه او با دست کار می‌کرد: یک نفر با دسته‌ای به نام پانتوگراف، نقشه طرح را دنبال می‌کرد و صدها سوزن هم‌زمان همان طرح را روی پارچه می‌دوختند. سی و پنج سال بعد، ایزاک گروبلی (Isaak Gröbli) در سن‌گال سوئیس دستگاه «شیفلی» را ساخت که مثل چرخ خیاطی با سوزن و ماکو کار می‌کرد. حدود ۱۸۹۸ کارت‌های سوراخ‌دار جای اپراتور را گرفتند. دهه ۱۹۶۰ دوره دستگاه‌های چندکله خودکار بود و دهه ۱۹۸۰ دوره ورود کامپیوتر به گلدوزی. تاریخچه دستگاه گلدوزی در واقع داستان همین پنج قدم است.

پیش از دستگاه: گلدوزی کار دست بود

تا اوایل قرن نوزدهم، هر گلدوزی را با دست می‌دوختند. گلدوزی دستی سابقه‌ای هزاران ساله دارد که در تاریخچه گلدوزی در جهان درباره‌اش نوشته‌ایم. ولی در بعضی شهرها همین کار دستی صنعتی بزرگ بود. فرهنگ تاریخی سوئیس می‌گوید حدود سال ۱۷۹۰، بین ۳۰ تا ۴۰ هزار زن و دختر برای تاجران سن‌گال و آپنزل گلدوزی می‌کردند. تاجرها پارچه و طرح را به خانه‌ها می‌دادند و کار دوخته‌شده را تحویل می‌گرفتند.

بازار پارچه گلدوزی‌شده بزرگ بود و دست آدم کند. تاریخچه دستگاه گلدوزی از همین فاصله شروع می‌شود.

اولین دستگاه گلدوزی: ماشین دستی هایلمان

هایلمان دستگاهش را حدود سال ۱۸۲۸ در مولوز ساخت. به این دستگاه «ماشین گلدوزی دستی» (Hand Embroidery Machine) می‌گویند، چون برق و موتور نداشت و با نیروی دست کار می‌کرد.

موزه نساجی لیدن طرز کارش را این‌طور توضیح می‌دهد:

• طرح را چند برابر بزرگ‌تر روی کاغذ می‌کشیدند.
• اپراتور با نوک یکی از بازوهای پانتوگراف، جای هر کوک را روی همان نقشه بزرگ دنبال می‌کرد.
• ردیف سوزن‌ها حرکت بازو را کوچک‌شده تکرار می‌کرد و همه هم‌زمان یک طرح را روی پارچه می‌دوختند.
• سوزن‌ها دو سر تیز داشتند و سوراخشان وسط بود. گیره‌هایی سوزن‌ها را از این طرف پارچه می‌گرفتند و از آن طرف بیرون می‌کشیدند، درست مثل دست گلدوز.
• هر رنگ را جدا می‌دوختند و برای رنگ بعدی، همه سوزن‌ها را دوباره نخ می‌کردند.

این دستگاه‌ها بین ۲۰۰ تا ۴۵۰ سوزن در یک یا دو ردیف داشتند. معمولاً دو نفر پایش کار می‌کردند: گلدوز که پانتوگراف را می‌گرداند و دستیاری که سوزن‌ها را نخ می‌کرد. در سوئیس شرقی خیلی وقت‌ها بچه‌های خانواده این کار را می‌کردند.

دستگاه هایلمان اول کار زیاد فروش نرفت. تا شرکت ریتمایر در سن‌گال آن را به دستگاهی قابل فروش تبدیل کند، چند سال کار لازم شد. ریتمایر کمی پیش از ۱۸۵۰ اولین کارخانه گلدوزی ماشینی سن‌گال را با ۱۲ دستگاه راه انداخت. فرهنگ تاریخی سوئیس می‌گوید هر کدام از این دستگاه‌ها کار حدود ۴۰ گلدوز را انجام می‌داد.

دستگاه شیفلی: وقتی گلدوزی از چرخ خیاطی ایده گرفت

ایزاک گروبلی سال ۱۸۶۳ در سن‌گال دستگاهی ساخت که اساس کارش با دستگاه هایلمان فرق داشت. دستگاه او از اصول چرخ خیاطی استفاده می‌کرد: نخ از بالا در سوزن بود و ماکویی که ماسوره داخلش بود، از زیر پارچه نخ دوم را می‌رساند. شکل این ماکو شبیه بدنه قایق بود و برای همین اسم دستگاه را «شیفلی» گذاشتند که در آلمانی سوئیسی یعنی «قایق کوچک». ریشه ایده سوزن و ماکو را در تاریخچه چرخ خیاطی می‌توانید بخوانید.

در دستگاه شیفلی سوزن‌ها سر جایشان می‌ماندند و قاب پارچه حرکت می‌کرد. نخ سوزن‌ها هم یکسره بود و دیگر لازم نبود مثل دستگاه هایلمان سوزن‌ها را مدام از نو نخ کنند. فرهنگ تاریخی سوئیس می‌گوید شیفلی تولید را هشت تا ده برابر کرد.

با گذشت زمان، سازنده‌ها سوزن و ماکوی بیشتری به دستگاه اضافه کردند تا پارچه پهن‌تری را یک‌جا بدوزد. موزه نساجی لیدن می‌گوید امروز بعضی دستگاه‌های شیفلی تا ۱۸ متر طول و بیش از هزار سوزن دارند و کارخانه‌ها هنوز با آن‌ها گلدوزی و تور می‌دوزند.

گلدوزی زنجیره‌ای: شاخه‌ای با ریشه در اولین چرخ خیاطی

هم‌زمان با این دستگاه‌ها، شاخه دیگری هم رشد کرد. ماشینی که بارتلمی تیمونیه سال ۱۸۲۹ ساخت و یکی از اولین چرخ‌های خیاطی بود، در اصل برای تقلید گلدوزی زنجیره‌ای دستی طراحی شده بود. به گفته موزه نساجی لیدن، این ماشین در گلدوزی موفقیت زیادی پیدا نکرد. اوایل دهه ۱۸۶۰ آنتوان بوناز ایرادهای آن را برطرف کرد و اولین دستگاه گلدوزی زنجیره‌ای صنعتی موفق را ساخت. بعدها ارکوله کورنلی سوزن قلاب‌مانندی برایش ساخت و این دستگاه که به نام او معروف شد، تا قرن بیست و یکم هم تولید می‌شد.

کارت‌های سوراخ‌دار: دستگاه بدون اپراتور

در دستگاه‌های اول، هنوز یک نفر باید پانتوگراف را روی نقشه می‌گرداند. حدود سال ۱۸۹۸ یوزف آرنولد گروبلی، پسر ایزاک گروبلی، دستگاهی ساخت که این کار را خودش انجام می‌داد. در این دستگاه کارت‌های سوراخ‌دار جای اپراتور را گرفتند. ایده کارت سوراخ‌دار مال دستگاه بافندگی ژاکارد بود که الگوی بافت را از روی کارت می‌خواند. از اینجا به بعد، دستگاه گلدوزی دیگر برای دنبال کردن طرح به دست اپراتور نیاز نداشت.

اسم کار تهیه این کارت‌ها «پانچ کردن» بود. وقتی بعدها کامپیوتر جای کارت را گرفت، اسم این کار هم «دیجیتایز» (Digitizing) شد. یعنی فایل طرحی که امروز به دستگاه گلدوزی کامپیوتری می‌دهند، از نسل همان کارت‌های سوراخ‌دار است.

اوج و افول گلدوزی ماشینی در سن‌گال

دستگاه‌ها سن‌گال را به مرکز گلدوزی دنیا تبدیل کردند. طبق فرهنگ تاریخی سوئیس، سال ۱۸۶۵ در سوئیس ۷۷۰ دستگاه گلدوزی کار می‌کرد و سال ۱۸۷۶ بیش از ده هزار دستگاه. حدود سال ۱۹۱۰ گلدوزی ۱۸ درصد کل صادرات سوئیس بود و بزرگ‌ترین شاخه صادراتی این کشور حساب می‌شد. در همان سال‌ها بیش از نیمی از گلدوزی دنیا در سن‌گال تولید می‌شد.

این اوج دوام نیاورد. با جنگ جهانی اول و عوض شدن مد بعد از آن، تقاضا برای پارچه‌های گلدوزی‌شده لوکس افت کرد. در بحران سال‌های ۱۹۲۰ و ۱۹۲۱ ده‌ها هزار نفر کارشان را از دست دادند و هزاران دستگاه اوراق شد. تعداد دستگاه‌ها از حدود ۱۳ هزار در ۱۹۲۰ به کمتر از ۲ هزار در ۱۹۳۷ رسید.

دستگاه‌های چندکله و عوض شدن خودکار رنگ

قدم بزرگ بعدی در تاریخچه دستگاه گلدوزی، دستگاهی بود که یک طرح را روی چند تکه جدا، مثل چند پیراهن، هم‌زمان بدوزد.

تاجیما در تاریخچه خودش این قدم‌ها را این‌طور ثبت کرده است:

• ۱۹۶۴: تولید و فروش دستگاه‌های گلدوزی خودکار چندکله را شروع کرد. خود تاجیما می‌گوید طراحی اولین دستگاه حدود چهار سال کار برد.
• ۱۹۷۰: مکانیزم پرش (Jump) را برای بالا بردن سرعت تولید ساخت. تاجیما آن را اولین مکانیزم از این نوع در دنیا می‌داند.
• ۱۹۷۳: دستگاه شش‌سوزنه‌ای ساخت که شش رنگ را بدون دخالت اپراتور عوض می‌کرد.
• ۱۹۷۸: تعویض رنگ در دستگاه‌هایش الکترونیکی شد.

عوض شدن خودکار رنگ همان چیزی است که دستگاه گلدوزی صنعتی را با چرخ تک‌سوزنه متفاوت می‌کند. در دستگاه هایلمان هر رنگ یعنی یک بار نخ کردن صدها سوزن؛ در دستگاه چندسوزنه، هر سوزن نخ یک رنگ را دارد و دستگاه خودش سراغ سوزن بعدی می‌رود. کار با دستگاه‌های چندکله امروزی را در آموزش کار با دستگاه گلدوزی ۱۲ کله توضیح داده‌ایم.

کامپیوتر وارد گلدوزی می‌شود

سال ۱۹۸۰ دو اتفاق مهم افتاد: اولین سیستم طراحی گرافیکی گلدوزی روی کامپیوتر معرفی شد و اولین چرخ‌های گلدوزی کامپیوتری به بازار خانگی رسیدند. آن موقع هنوز طرح را روی نوار کاغذی سوراخ‌دار ذخیره می‌کردند و یک اشتباه در سوراخ‌ها می‌توانست کل طرح را خراب کند. کمی بعد، فلاپی دیسک جای نوار کاغذی را گرفت. سال ۱۹۸۲ هم نوبت اولین نرم‌افزار گلدوزی برای کامپیوتر شخصی بود. حدود سال ۱۹۹۰ یکی از سازنده‌ها چرخ خانگی‌ای ساخت که طرح را از کارت حافظه می‌خواند و گلدوزی در حد کار حرفه‌ای را به خانه‌ها برد.

دستگاه گلدوزی امروز

دستگاه‌های گلدوزی امروز هم دو ایده قدیمی را نگه داشته‌اند. اولی دوخت با دو نخ است، یکی از سوزن و یکی از ماسوره زیر پارچه؛ همان اصلی که شیفلی از چرخ خیاطی گرفت. دومی خواندن طرح از فایل است که ادامه همان کارت‌های سوراخ‌دار است. فرقشان با نسل‌های قبل در دقت، سرعت و کارهای خودکار بیشتر است.

در تاریخچه دستگاه گلدوزی، هر نسل یکی از کارهای دست اپراتور را به خود دستگاه سپرده است. تاجیما سال ۱۹۹۷ مدل ۱۵ سوزنه را به دستگاه‌هایش اضافه کرد و سال ۲۰۱۷ دستگاهی ساخت که کشش نخ را برای هر طرح خودکار تنظیم می‌کند. همان سال دستگاه جمع‌وجور تاجیما SAI را هم برای کارگاه‌های کوچک به بازار آورد.

درباره امکانات تازه دستگاه‌های گلدوزی صنعتی، تکنولوژی‌های جدید در چرخ‌های گلدوزی صنعتی را بخوانید. اگر هم می‌خواهید بدانید گلدوزی صنعتی قدیمی با کامپیوتری چه فرقی دارد و برای خرید دستگاه از کجا شروع کنید، صفر تا صد گلدوزی صنعتی و کامپیوتری را بخوانید. دستگاه‌های گلدوزی تاجیما را هم می‌توانید در دستگاه گلدوزی چندکله TMEZ-KC ببینید.

پرسش‌های رایج

اولین دستگاه گلدوزی را چه کسی اختراع کرد؟

ژوزوئه هایلمان، حدود سال ۱۸۲۸ در مولوز فرانسه. دستگاه او با دست کار می‌کرد و یک اپراتور با پانتوگراف طرح را دنبال می‌کرد تا صدها سوزن هم‌زمان آن را بدوزند.

دستگاه گلدوزی شیفلی چیست؟

دستگاهی که ایزاک گروبلی سال ۱۸۶۳ در سوئیس ساخت. مثل چرخ خیاطی با سوزن و ماکو کار می‌کند و اسمش از شکل قایق‌مانند ماکو آمده است. هنوز هم دستگاه‌های شیفلی بزرگ برای گلدوزی پارچه‌های بلند و تور به کار می‌روند.

گلدوزی کامپیوتری از کی شروع شد؟

در تاریخچه دستگاه گلدوزی، سال ۱۹۸۰ نقطه شروع گلدوزی کامپیوتری است. پیش از آن هم دستگاه‌ها طرح را از کارت یا نوار سوراخ‌دار می‌خواندند، ولی از ۱۹۸۰ طراحی طرح روی کامپیوتر و چرخ‌های گلدوزی کامپیوتری به بازار آمدند.