گلدوزی اسم و لوگو روی لباس با دستگاه گلدوزی پنج قدم دارد: تهیه طرح یا نوشته در نرم‌افزار، انتخاب جا و کارگاه مناسب، انتخاب نخ و سوزن، تنظیم ماسوره و کشش نخ و در آخر دوخت. بیشتر ایرادهای رایج، مثل نوشته ناخوانا، نخ پاره یا لوگوی کج، از همین قدم‌ها می‌آیند، نه از خود دستگاه. بیشتر نکته‌های این مقاله از راهنماهای خود تاجیما (TAJIMA) است.
این مقاله روی گلدوزی اسم و لوگو تمرکز دارد؛ یعنی کارهای کوچک و پرتکرار روی لباس فرم، تی‌شرت، پولوشرت، روپوش و کلاه. روش کلی گلدوزی روی لباس را در گلدوزی روی لباس با دستگاه گفته‌ایم.
قدم اول: تهیه طرح گلدوزی اسم و لوگو
دستگاه گلدوزی عکس یا فایل معمولی را نمی‌خواند. اول باید طرح را به فایل گلدوزی تبدیل کنید؛ فایلی که می‌گوید سوزن کجا و با چه ترتیبی فرو برود. برای اسم لاتین کار ساده است؛ متن را تایپ می‌کنید و از فونت‌های نرم‌افزار، فونت و اندازه را انتخاب می‌کنید. مثلاً نرم‌افزاری که همراه دستگاه تاجیما SAI می‌آید ۳۱ فونت لاتین دارد. همین نرم‌افزار فونت‌های نصب‌شده روی کامپیوتر و عکس یا طرح اسکن‌شده را هم به فایل گلدوزی تبدیل می‌کند. اگر لوگو را از جای دیگری تهیه می‌کنید، راه‌هایش را در طرح گلدوزی کامپیوتری را از کجا پیدا کنیم ببینید.
حروف چقدر کوچک می‌شوند؟
تاجیما نوشته‌ای را که ارتفاعش کمتر از حدود ۵ میلی‌متر باشد «نوشته کوچک» می‌داند. چنین نوشته‌ای فونت مخصوص می‌خواهد و با فونت مناسب تا حدود ۳ میلی‌متر هم تمیز درمی‌آید. در این اندازه فونت ساده بهتر از فونت تزئینی درمی‌آید و نرم‌افزارهای گلدوزی تاجیما فونت‌های جداگانه‌ای برای نوشته کوچک دارند. به گفته تاجیما، کیفیت نوشته ریز به نخ، اندازه سوزن و سرعت دستگاه هم بستگی دارد. روی حوله، پولار، مخمل کبریتی و پیکه پولوشرت حروف را کمی بزرگ‌تر بگیرید، چون بافت پارچه لبه حروف را می‌خورد. نرم‌افزار حرفه‌ای تاجیما (DG) با توجه به جنس پارچه، زیرسازی (دوخت پایه زیر طرح) را هم خودش اضافه می‌کند.
اسم فارسی
نقطه‌ها و دندانه‌های حروف فارسی در اندازه کوچک زودتر از حروف لاتین گم می‌شوند؛ برای همین اسم فارسی را کمی بزرگ‌تر از اسم لاتین می‌گیرند. فونت‌هایی مثل نستعلیق هم که خط نازک و کلفت را کنار هم دارند، در اندازه کوچک به‌سختی تمیز درمی‌آیند.
قدم دوم: جای طرح و کارگاه مناسب
طرح باید در سطح گلدوزی دستگاه جا شود؛ مثلاً سطح گلدوزی SAI ۲۰ در ۳۰ سانتی‌متر است. برای اینکه اسم یا لوگو دقیقاً جای درست بنشیند، در نرم‌افزار تاجیما می‌توانید با خط‌کش و خط‌های راهنما، جای طرح را با میلی‌متر تعیین کنید.
لوگوی سینه کجا بنشیند؟
پهنای لوگوی سینه چپ معمولاً حداکثر حدود ۱۰ سانتی‌متر است. در لباس مردانه، لوگو را حدود ۲۰ سانتی‌متر پایین‌تر از درز سرشانه و حدود ۱۰ سانتی‌متر دورتر از خط وسط جلو می‌دوزند؛ در لباس زنانه حدود ۱۵ سانتی‌متر پایین‌تر از درز سرشانه.
کارگاه مناسب
هر جای لباس کارگاه خودش را می‌خواهد. SAI کارگاه لوله‌ای، کارگاه کلاه، کارگاه جیب و کارگاه جوراب دارد. آستین و پاچه دور بازوی دستگاه‌هایی می‌نشینند که بدنه لوله‌ای دارند و کلاه، کارگاه کلاه لازم دارد. از بین کارگاه‌ها، کوچک‌ترین کارگاهی را بردارید که طرح در آن جا شود. پارچه کشباف را هم بدون کشیدن در کارگاه ببندید؛ کشبافی که کشیده بسته شود، بعد از درآوردن از کارگاه جمع می‌شود و دور طرح موج می‌افتد.
بعد از بستن کارگاه، جای طرح را روی لباس چک کنید. SAI نشانگر لیزری دارد که با یک علامت قرمز، جای سوزن را روی پارچه نشان می‌دهد. تاجیما توصیه می‌کند پیش از دوخت، با گزینه Trace دستگاه مسیر دور طرح را طی کند تا مطمئن شوید سوزن به کارگاه نمی‌خورد.
لایی مناسب هر پارچه
لایی پشت پارچه را صاف و ثابت نگه می‌دارد تا دوخت جمع نشود. برای پارچه‌های رایج در گلدوزی اسم و لوگو:
- تی‌شرت، پولوشرت و کشباف: لایی خشک (Cut-away) که بعد از دوخت دور طرح بریده می‌شود و زیر طرح می‌ماند. برای پارچه‌های نازک تاری‌پودی هم مناسب است.
- جین: لایی کاغذی (Tear-away) سبک، تا دوخت صاف بنشیند و پارچه جمع نشود.
- پولار: لایی آبشور (محلول در آب)، هر دو طرف پارچه.
- حوله: لایی پشت کار، به‌اضافه یک لایه لایی آبشور یا نایلون روی کار تا پرز، دوخت‌ها را نپوشاند. برای حوله خیلی پرزدار، در طرح زیرسازی هم می‌گذارند تا پرز زیر نوشته بخوابد.
- کلاه: لایی نبافته (Non-woven) که با چسب دوطرفه روی کارگاه کلاه ثابت می‌شود.
بعد از دوخت، لایی خشک را با قیچی دور طرح ببرید و حدود نیم تا یک سانتی‌متر از آن را نگه دارید. لایی کاغذی را آرام و از بیرون به طرف طرح جدا کنید و دوخت‌ها را با دست دیگر نگه دارید. ته‌مانده لایی آبشور را با اسفنج نم‌دار بردارید و گلدوزی را از پشت، روی یک حوله، اتو کنید.
بستن کلاه در کارگاه کلاه
تاجیما (TAJIMA) برای کلاه این ترتیب را می‌گوید: عرق‌گیر داخل کلاه را بیرون بکشید و کلاه را روی کارگاه جلو بدهید تا لبه آفتاب‌گیر به لبه نگهدارنده برسد. بعد کلاه را با گیره‌ها محکم کنید تا جابه‌جا نشود. موقع جا انداختن کارگاه روی دستگاه، آن را کمی به راست بچرخانید تا آفتاب‌گیر به دستگاه نخورد و آن‌قدر جلو بدهید که هر سه اهرم قفل جا بیفتند. اگر طرح موقع طراحی چرخانده نشده، آن را در صفحه کنترل دستگاه ۱۸۰ درجه بچرخانید.
قدم سوم: نخ و سوزن
تاجیما سوزن چرخ خیاطی خانگی را برای دستگاه گلدوزی صنعتی مناسب نمی‌داند و سوزن مخصوص گلدوزی را توصیه می‌کند. برای پارچه‌های نازک و کشباف مثل تی‌شرت سوزن ریزتر و برای کلاه و جین سوزن درشت‌تر، مثلاً ۱۲ تا ۱۴، بهتر است؛ سوزن درشت‌تر روی پارچه ضخیم، شکستن سوزن و پاره شدن نخ را کم می‌کند. اگر بعد از گلدوزی جای سوراخ سوزن روی پارچه پیدا ماند، سوزن ریزتری بگذارید. سوزن کج یا کثیف را هم عوض کنید؛ برای پیدا کردن کجی، سوزن را با یک پیچ‌گوشتی تخت روی سطح صاف بغلتانید.
نخ ویسکوز (ریون) براق‌تر است ولی زودتر پاره می‌شود. نخ پلی‌استر محکم‌تر است و تاجیما آن را برای لباس ورزشی و فرم و همین‌طور برای تازه‌کارها مناسب می‌داند. ضخامت نخ هم مهم است: ۱۲۰ دنیر ضخامت استاندارد است و برای جزئیات ریز، مثل نوشته کوچک، نخ نازک‌تر ۷۵ دنیر همراه سوزن ریزتر به کار می‌رود. نخ گلدوزی باید تاب Z داشته باشد؛ نخ با تاب S در دستگاه صنعتی زود از هم باز می‌رود و پاره می‌شود. فرق انواع نخ را در برای گلدوزی از چه نخی استفاده کنیم کامل گفته‌ایم.
قدم چهارم: ماسوره و کشش نخ
نخ ماسوره را تاجیما تا جای ممکن نازک توصیه می‌کند، حدود نمره ۱۲۰. ماسوره را طوری در ماکو (محفظه ماسوره) بگذارید که نخ در جهت عقربه‌های ساعت باز شود. حدود ۱۰ سانتی‌متر از نخ ماسوره را بیرون بکشید و آن را از شکاف ماکو و زیر فنر کشش رد کنید. برای آزمون سریع، نخ را بکشید: ماسوره باید آرام بچرخد. ماکو را هم اگر با نخ آویزان کنید و کمی تکان بدهید، باید کمی پایین بیاید. موقع جا انداختن، ۳ تا ۵ سانتی‌متر از نخ بیرون بماند و ماکو را آن‌قدر داخل کمپلت (قلاب گردان) فشار بدهید که صدای جا افتادنش را بشنوید. ماسوره‌ای که نامرتب یا بیش از حد پر شده، نخ را پاره می‌کند و دوخت را خراب می‌کند.
کشش نخ بالایی و نخ ماسوره روی تمیزی حروف ریز اثر مستقیم دارد. تاجیما عددهای مرجع کشش را برای اندازه‌گیری با کشش‌سنج دیجیتال داده است و می‌گوید بعد از آن باید نتیجه دوخت را دید و تنظیم را درست کرد.
قدم پنجم: دوخت با دستگاه چندسوزنه
در دستگاه‌های چندسوزنه، هر سوزن نخ یک رنگ را دارد و دستگاه رنگ‌ها را خودش عوض می‌کند؛ برای لوگوی چندرنگ لازم نیست دستگاه را نگه دارید و نخ را دستی عوض کنید. تاجیما دستگاه تک‌کله را برای گلدوزی اسم ایدئال می‌داند و دستگاه چندکله را برای لوگوی تکراری روی لباس فرم و کلاه. اگر نخ یک سوزن را عوض می‌کنید، تاجیما گره بافنده (Weaver’s knot) را پیشنهاد می‌کند؛ این گره آن‌قدر کوچک است که از سوراخ سوزن رد می‌شود و نخ تازه را تا سوزن می‌برد.
بیشتر سفارش‌های گلدوزی اسم و لوگو تکراری‌اند؛ یک لوگو روی ده‌ها لباس فرم، یا اسم‌های مختلف کنار یک لوگوی ثابت. دستگاه چندسوزنه در این کارها وقت زیادی ذخیره می‌کند، چون رنگ‌ها را خودش عوض می‌کند و شما می‌توانید هم‌زمان لباس بعدی را در کارگاه دوم ببندید. فرق این دستگاه‌ها با چرخ گلدوزی تک‌سوزنه را در چرخ گلدوزی خانگی یا دستگاه گلدوزی صنعتی گفته‌ایم.
ایرادهای رایج گلدوزی اسم و لوگو و علتشان
اگر نخ مدام می‌بُرد، اول نخ و ماسوره را ببینید. به گفته راهنمای نخ گلدوزی تاجیما، نخ با تاب S، نخ ویسکوز که زودتر از پلی‌استر پاره می‌شود و ماسوره‌ای که نامرتب پر شده، از علت‌های رایج پاره شدن نخ‌اند. سوزنی که با نخ و پارچه جور نیست هم نخ را پاره می‌کند.
اگر جای سوراخ سوزن دور حروف پیدا مانده، سوزن برای آن پارچه درشت بوده است. حروف ناخوانا معمولاً از این است که نوشته زیر ۵ میلی‌متر با فونت معمولی دوخته شده، نه با فونت مخصوص نوشته کوچک. لوگوی کج هم معمولاً یعنی جای طرح پیش از دوخت با نشانگر لیزری یا گزینه Trace چک نشده، یا پارچه در کارگاه درست بسته نشده است.
پرسش‌های رایج
کوچک‌ترین اندازه نوشته در گلدوزی اسم و لوگو چقدر است؟
به گفته تاجیما، نوشته زیر حدود ۵ میلی‌متر «نوشته کوچک» است و با فونت مخصوص تا حدود ۳ میلی‌متر هم تمیز درمی‌آید.
اسم فارسی را چه اندازه‌ای بدوزیم؟
کمی بزرگ‌تر از اسم لاتین، چون نقطه‌ها و دندانه‌های حروف فارسی در اندازه کوچک زودتر گم می‌شوند. فونت ساده هم در اندازه کوچک تمیزتر از فونت‌هایی مثل نستعلیق درمی‌آید.
برای گلدوزی اسم چه نخی بهتر است؟
تاجیما نخ پلی‌استر را به‌خاطر استحکام برای لباس فرم و ورزشی و برای تازه‌کارها مناسب‌تر می‌داند. برای نوشته خیلی ریز، نخ نازک‌تر ۷۵ دنیر جزئیات را بهتر نشان می‌دهد.
