در لبهدوزی (که به آن سجاف هم میگویند)، لبه پایین لباس را به پشت کار برمیگردانید و میدوزید؛ مثل پایین دامن و شلوار، سرآستین و لبه پیراهن. برای لبهدوزی با یک چرخ خیاطی خانگی معمولی سه روش اصلی دارید. لبهدوزی دوبل، که لبه را دو بار تا میزنید و با دوخت راسته میدوزید، برای بیشتر لباسهای روزمره مناسب است. برای پارچه ضخیم، لبهدوزی یکتا بهتر است؛ لبه را یک بار تا میزنید و لبه برش را تمیزدوزی میکنید. اگر هم نمیخواهید خط دوخت روی لباس پیدا باشد، سراغ لبهدوزی مخفی بروید.
در هر سه روش، نتیجه بیشتر از هر چیز به دو کار پیش از دوخت بستگی دارد: علامتگذاری درست قد و اتوی دقیق تاها.
پهنای لبهدوزی چقدر باشد؟
پهنای لبهدوزی یعنی فاصله لبه پایین لباس تا خط دوختی که تا را نگه میدارد. لباس صاف و پارچه سنگین لبهدوزی پهنتر میخواهد، چون لبه پهن به پایین لباس وزن میدهد و کمک میکند خوب بایستد. لباس گشاد و پارچه سبک لبه باریکتر میخواهند.
این عددها فقط نقطه شروعاند و با مدل لباس و سلیقه خیاط تغییر میکنند:
- دامن و پیراهن کمی گشاد (A): حدود ۴ تا ۵ سانتیمتر
- دامن خیلی گشاد یا دامن فون: معمولاً حداکثر حدود ۲٫۵ سانتیمتر
- شلوار پارچهای: حدود ۴ تا ۵ سانتیمتر؛ شلوار راحتی و اسپرت معمولاً حدود ۲٫۵ سانتیمتر
- پیراهنی که داخل شلوار میرود: حدود ۰٫۶ تا ۱٫۲ سانتیمتر
- بلوز و تونیکی که روی شلوار میافتد و سرآستین: حدود ۲٫۵ تا ۴ سانتیمتر
- کاپشن و پالتو: از ۴ سانتیمتر برای پارچه سبک تا ۷٫۵ سانتیمتر برای پارچه سنگین
اگر الگو دارید، اندازه الگو مقدم است. در لبهدوزی دوبل هم یادتان باشد پارچهای که برای لبه کنار میگذارید، تقریباً دو برابر پهنای نهایی آن است.
قد لباس را درست علامت بزنید
قد را روی تن علامت بزنید، نه روی میز. لباس را پیش از علامتگذاری یک شب آویزان کنید تا پارچه جا بیفتد. بعد آن را با همان کفشی که میخواهید با لباس بپوشید تن کنید و دکمه و زیپش را ببندید.
روی زمین صاف و بیفرش بایستید تا کسی دورتان بچرخد و با خطکش، فاصله ثابتی از زمین را با سنجاق علامت بزند. فاصله سنجاقها حدود ۷ تا ۸ سانتیمتر کافی است و در دامن گشاد باید نزدیکتر باشند. اگر قد را روی میز و از لبه برش اندازه بگیرید، معمولاً یک طرف لبه بلندتر درمیآید.
بعد لباس را درآورید و این سه کار را انجام دهید:
- لبه را روی خط سنجاقها تا بزنید و نزدیک تا را با کوک موقت ببندید.
- پهنای قسمتی را که تا میخورد با خطکش از خط تا اندازه بگیرید، با گچ خیاطی علامت بزنید و پارچه اضافه را ببرید تا پهنا همهجا یکی باشد. وقتی پارچه اضافه را میبرید، تا را باز کنید تا قیچی به خود لباس نخورد.
- اضافه درزهای کناری را در قسمتی که لبهدوزی لباس تا میخورد، تا حدود ۶ میلیمتر کوتاه کنید. این کار جلوی برجستگی لبه روی درزها را میگیرد.
لبهدوزی دوبل با دوخت راسته
لبهدوزی دوبل محکمترین و رایجترین روش است و لبه برش پارچه کاملاً داخل تا پنهان میماند. برای پارچه نخی، شلوار جین، لباس بچه و پرده مناسب است.
- اول کل پارچهای را که برای لبه کنار گذاشتهاید از پشت کار تا بزنید و محکم اتو کنید تا خط تا جا بیفتد.
- حالا لبه بیرونی را به داخل همین تا برگردانید و دوباره اتو کنید. در پارچه نازک و متوسط، لبه را تا خود خط تای اول برگردانید. در پارچه ضخیم، لبه را کمی کوتاهتر از خط تا نگه دارید، چون ضخامت پارچه خودش بخشی از پهنا را میگیرد.
- لبه را سنجاق کنید یا با کوک موقت ببندید.
- از پشت کار، نزدیک لبه بالای تای دوم بدوزید. دوخت را از یک درز کناری شروع کنید، نه از جلوی لباس؛ اینطوری محل شروع و پایان دوخت به چشم نمیآید. وقتی دور لباس به نقطه شروع رسیدید، چند دوخت روی دوخت اول بزنید و بعد با دوخت معکوس تمامش کنید.
- در آخر لبه را دوباره اتو کنید.

در پارچه معمولی، طول دوخت ۲٫۵ میلیمتر مناسب است و برای پارچه ضخیم ۳ تا ۴ میلیمتر بهتر جواب میدهد. اینکه برای هر کار چه طولی بگیرید را در مقاله طول دوخت ببینید. لبهدوزی شلوار جین سوزن و تنظیم دیگری هم لازم دارد که توضیحش در نکات دوخت پارچههای ضخیم هست.
درزهای ضخیم کناری
وقتی به درزهای کناری میرسید، جلوی پایه روی چند لایه پارچه بالا میرود و ممکن است پارچه جلو نرود یا دوخت کج بیفتد. در این حالت یک تکه پارچه دولایه همضخامت کار را پشت پایه زیر آن بگذارید تا پایه تراز بماند و آرام از روی درز رد شوید. چرا پایهای که بالا رفته پارچه را جلو نمیبرد، در مقاله کارپیشبر چرخ خیاطی نوشتهایم.
سرآستین و پاچههای تنگ
اگر چرخ شما بازوی آزاد دارد، بخشی از سطح کار را بردارید و آستین یا پاچه را دور بازو بیندازید تا فقط یک لایه زیر سوزن باشد. بیشتر چرخهای خیاطی خانگی کاچیران همین بازوی آزاد را دارند.
لبهدوزی یکتا برای پارچه ضخیم
در پالتو، دامن پشمی و پارچههای پرزدار، اگر لبه را دو بار تا بزنید سفت و برجسته درمیآید. اینجا لبه را یک بار تا میزنید و بهجای تای دوم، لبه برش را تمیزدوزی میکنید.
لبه پایین را با سردوز سه نخ یا با زیگزاگ تمیزدوزی کنید؛ زیگزاگ را حدود ۳ میلیمتر از لبه بزنید و طولش را ۱ تا ۱٫۵ میلیمتر بگیرید. پیش از کار اصلی، زیگزاگ را روی یک تکه از همان پارچه امتحان کنید، چون بعضی پارچهها زیر زیگزاگ لبه جمع میشوند. بعد لبه را به پهنای دلخواه تا بزنید، اتو کنید و یا از روی کار رودوزی کنید، یا با دوخت مخفی بخش بعد ببندید.
لبهدوزی مخفی با پایه پسدوزی
لبهدوزی مخفی برای شلوار پارچهای، دامن رسمی و پرده مناسب است. بیشتر چرخهای خانگی دوخت مخفی دارند و پایه پسدوزی هم معمولاً همراه چرخ خانگی هست. این دوخت چند دوخت راسته روی لبه تا میزند و یک دوخت کوچک به چپ که فقط چند تار از خود لباس را میگیرد.
- لبه را با سردوز یا زیگزاگ تمیزدوزی کنید، به پهنای دلخواه به پشت تا بزنید و اتو کنید.
- حالا خود لباس را به روی کار برگردانید، طوری که حدود ۵ میلیمتر تا ۱ سانتیمتر از لبه تا بیرون بماند. کار را طوری زیر پایه بگذارید که پشت لباس رو به بالا باشد.
- پایه پسدوزی را ببندید و لبه تا را کنار راهنمای پایه بگذارید. دوخت مخفی را انتخاب کنید.
- چند سانتیمتر بدوزید و نگاه کنید. دوخت کوچکی که به چپ میرود، باید فقط لبه تا را بگیرد. اگر تا را نمیگیرد، لبه بند نمیشود. اگر زیادی میگیرد، روی لباس نقطههای درشت میافتد. این فاصله را با تنظیم عرض دوخت یا جای راهنمای پایه درست کنید.
- بعد از دوخت، پارچه را به سمت پشت چرخ بیرون بکشید، نه به پهلو. لبه را باز کنید و از پشت اتو کنید.
نخ را همرنگ پارچه و تا جایی که دوخت جا نمیافتد، نخ و سوزن را ظریفتر انتخاب کنید تا نقطههای روی کار کمتر به چشم بیایند. برای انتخاب نخ، انواع نخ چرخ خیاطی را ببینید. تنظیم را اول روی تکه پارچه و با نخ رنگی امتحان کنید تا ببینید سوزن چقدر از تا را میگیرد. توضیح بیشتر در آموزش دوخت مخفی با چرخ خیاطی هست.
دامن گشاد و لبههای گرد
در لبه گرد، دور لبه برش از دور خط تا بزرگتر است و وقتی لبه برمیگردد، این پارچه اضافه چینهای کوچک میسازد. برای همین هرچه منحنی تندتر باشد، لبهدوزی باید باریکتر باشد.
در لبه کمی گشاد، با طول دوخت بلند یک ردیف دوخت حدود ۶ میلیمتر از لبه بزنید. لبه را تا بزنید و هر چند سانتیمتر نخ ماسوره این دوخت را کمی بکشید تا پارچه اضافه جمع شود. جمعشدگی را یکنواخت پخش کنید و با بخار اتو صافش کنید.
در لبه خیلی گرد هم یک ردیف دوخت حدود ۱ سانتیمتر از لبه بزنید و تای اول را روی همین خط بزنید؛ این خط کمک میکند تا روی منحنی یکنواخت دربیاید. بعد لبهدوزی دوبل باریک بزنید و آرام بدوزید. تا را تکهبهتکه و درست جلوی سوزن بزنید، نه یکباره برای کل دور دامن.
پارچه نازک و کشباف
پارچههای خیلی نازک مثل حریر لبه باریک میخواهند. میتوانید لبهدوزی دوبل چند میلیمتری بزنید، یا اگر چرخ شما پایه لبهتاکن (پایه سجاف) دارد، از آن کمک بگیرید. این پایه لبه را حین دوخت دو بار تا میزند. دوخت لبه رول با سردوز هم برای شال و لباس مجلسی نازک رایج است و روشش را در همان مقاله سردوز سه نخ گفتهایم.
کشباف ریش نمیدهد و لبهاش معمولاً تمیزدوزی نمیخواهد، اما لبهدوزیاش باید همراه پارچه کش بیاید. دوخت راسته معمولی همراه کشباف کش نمیآید و ممکن است وقتی پارچه را میکشید، نخش پاره شود. سوزن دوقلو یا یک زیگزاگ باریک انتخابهای رایجاند. با سوزن دوقلو، روی کار دو خط موازی میافتد و نخ ماسوره پشت کار به شکل زیگزاگ درمیآید؛ این طبیعی است و ایراد نیست.
ایرادهای رایج لبهدوزی
اگر لبه بعد از دوخت موج دارد، معمولاً پارچه را موقع دوخت کشیدهاید یا تاها را خوب اتو نکردهاید. پارچه را زیر پایه هل ندهید و نکشید. در لبه گرد، موج بیشتر نشان میدهد لبهدوزی برای آن منحنی پهن است.
اگر قد لباس یک طرف بلندتر است، احتمالاً قد را روی میز علامت زدهاید یا از لبه برش اندازه گرفتهاید. اگر بعد از دوخت، روی درزهای کناری برجستگی میبینید، اضافه درزها را در قسمت تا کوتاه نکردهاید.
وقتی دوخت مخفی روی لباس پیداست، سوزن بیش از اندازه از تا را میگیرد یا نخ با پارچه همرنگ نیست. اگر هم لبهدوزی مخفی بعد از مدتی باز میشود، سوزن تا را کم میگیرد. در هر دو حالت، تنظیم را روی تکه پارچه دوباره امتحان کنید.
اگر روی درزهای ضخیم دوخت جا میافتد، آهستهتر بدوزید، پایه را با تکه پارچه دولایه تراز کنید و سوزنی متناسب با ضخامت کار بگذارید.